حساب کاربری

لطفا از حروف a-z,A-Z,0-9 استفاده نمایید - حداقل 5 کاراکتر

حداقل 8 کاراکتر

فروشنده شوید
021-28422975

ساختار فرش ماشینی

 مقدمه

بی شک یکی از راه های شناخت هر جسم،کالا و یا محصول تولیدی، بررسی ساختار و یا ساختمان آن می باشد. بنابراین برای شناخت فرش و به دنبال آن یافتن راه های بهبود کیفیت و عملکرد فرش، در گام اول باید به ساختار کلی و نیز اجزای تشکیل دهنده فرش پی برد. از این رو، در این فصل تلاش می شود تا تصویر دقیقی از ساختار فرش، اجزای تشکیل دهنده آن و نیز ارتباط بین این اجزا ترسیم گردد.

ساختار کلی فرش

فرش منسوجی سه بعدی، ضخیم و سنگین وزن است که از دو جزء اصلی تشکیل می شود: لایه زمینه (برزنت)و لایه سطحی (لایه «خاب»[۱] یا پرز)(شکل ۲-۱).

شکل ۲-۱ ساختار سه بعدی فرش

«لایه سطحی فرش»[۲] یا «لایه خاب»[۳] از تعداد بسیار زیادی «نخ خاب»[۴] که به صورت موازی با یکدیگر (عمود بر لایه زمینه) قرار گرفته اند. تشکیل شده است. در ایران،به تقلید  از فرش دستباف ، به هریک از نخ های خاب یک «گره»[۵] نیز می گویند. بسته به ارتقاع نخ های خاب یا ضخامت فرش، ۷۰ تا ۸۵ درصد از وزن یک فرش به خاب آن اختصاص دارد. این لایه نه تنها تعیین کننده نقش، رنگ و طرح فرش است،بلکه  نشان دهنده خواص فیزیکی و مکانیکی اصلی فرش مانند راحتی هنگام نشستن و راه رفتن روی فرش،دوام ضخامت فرش در طول زمان،بازگشت پذیری خاب،مقاومت در مقابل نور خورشید،میزان عایق حرارتی فرش و … می باشد. به عبارت دیگر،لایه خاب فرش نقش اساسی در ویژگی های هنری،فنی،عملکردی وحتی تجاری فرش ایفا می کند که در بخش های بعد، به طور مفصل به آن پرداخته می شود.

ساختار لایه زمینه

«لایه زمینه»[۶] پارچه ای ضخیم تاری-پودی است که از درهم رفتن نخ های تار (چله) و پود به وجود می آید. ظاهر این لایه بسیار شبیه پارچه های ضخیم برزنتی است و به همین دلیل در بسیاری از کارخانجات فرش ماشینی به ان «برزنت فرش» گفته می شود. این لایه از فرش نقش بستری برای نگه داشتن نخ های لایه خاب را به عهده دارد و هر فرش به واسطه این لایه با زمین (کف) تماس دارد. لازم به ذکر است که برای جلوگیری از بیرون آمدن نخ های خاب (گره ها) و استحکام بخشی اتصال بین لایه زمینه و لایه خاب، به برزنت پشت فرش ماشینی،آهار (نوعی چسب) می زنند.

مشخصات برزنت فرش،نقش اساسی در تعیین برخی ویژگی های نهایی آن فرش دارد.مهم ترین مشخصه برزنت فرش،تراکم آن است. با توجه به ساختار سه بعدی فرش و نحوه در هم رفتگی اجزای برزنت فرش که در ادامه به آن پرداخته می شود،می توان به نقش تراکم برزنت در تراکم فرش پی برد. بر این اساس، برای داشتن فرش های با تراکم بالا نیاز به برزنت با تراکم بالاست.استحکام فرش در جهت طول و عرض ویژگی دیگری از فرش است که کاملاً متاثر از لایه زمینه (برزنت) فرش می باشد.

وزن لایه زمینه در مقایسه با نخ های خاب بسیار کمتر بوده و در حدود ۱۵ تا ۳۰ درصد وزن نهایی یک فرش را تشکیل می دهد. ضخامت لایه زمینه در فرش های مختلف با یکدیگر تفاوت دارد و از حدود ۸/۰ میلی متر در فرش های با تراکم پایین تا ۵/۲ میلی متر در فرش های با تراکم بالا متغیر است . بر همین اساس، لایه زمینه حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد از ضخامت کل فرش را تشکیل می دهد. لایه زمینه، خود از اجزای مختلفی تشکیل شده است که در ادامه در مورد هریک توضیحاتی بیان می شود.

 اجزای تشکیل دهنده لایه زمینه

در ایجاد ساختمان لایه زمینه یا پرزنت فرش،دو جزء اصلی و یک جزء فرعی مشارکت دارند. نخ های تار (چله) و نخ های پود به عنوان اجزای اصلی و نخ خاب مرده به عنوان جزء فرعی می باشند. در ادامه،هریک از این اجزاء و نقش آنها در ساختمان بافت زمینه فرش تشریح می گردد.

 «نخ های تار»[۷]

یکی از اجزای اصلی و بسیار مهم در تشکیل ساختار زمینه فرش هستند. استحکام فرش در راستای طول، میزان جمع شدگی طولی فرش حین آهار و مقدار آب رفتگی فرش ناشی از شستشوی خانگی یا صنعتی،همگی بستگی به مشخصات نخ های چله و نحوه قرارگیری آنها در بافت فرش دارد. ویژگی های یاد شده به عواملی مانند جنس نخ های تار (نوع و مشخصات الیاف)،استحکام و ازدیاد طول تا حد پارگی تک تک آنها،تاب نخ،نمره نخ،تراکم نخ های تار در فرش و نوع بافت زمینه فرش بستگی دارد.

فرش ماشینی

 پود

یکی دیگر از اجزای اصلی و مهم لایه زمینه فرش، «نخ پود»[۸] می باشد. نخ های پود برخلاف نخ های تار و خاب که در راستای طولی فرش و دستگاه بافندگی قرار گرفته اند، در راستای عمود بر آنها و یا به عبارتی در راستای عرض ماشین بافندگی در داخل بافت زمینه قرار میگیرند. مهم ترین وظیفه نخ های پود، کنار هم نگه داشتن نخ های چله به فواصل مشخص و ثابت و در نتیجه استحکام بخشیدن به بافت زمینه و کل فرش در جهت عرض می باشد. در واقع، هرنخ پود به صورت کاملاً صاف و کشیده شده در داخل دهنه بافت بین دو دسته موازی از نخ های چله قرار داده می شود که به این عملیات «پودگذاری»[۹] می گویند. با بسته شدن دهنه بافت، نخ پود لابه لای نخ های تار قرار می گیرد و بدین صورت لایه زمینه فرش شکل می گیرد.

ویژگی های عرضی (خصوصیات هر فرش در جهت عرض آن)، به عواملی مانند جنس الیاف، استحکام،ازیاد طول تا حدّ پارگی، نمره و تان نخ های پود بستگی دارد.علاوه بر آن، تعداد پود در یک سانتی متر عرض فرش یا همان تراکم پودی فرش نیز بر خصوصیات عرضی فرش تاثیرگذار است.

یکی از مشکلاتی که حین تولید فرش ماشینی وجود دارد،«جمع شدگی عرض فرش »[۱۰]پس از انجام عملیات آهار می باشد. میزان جمع شدگی قابل قبول، معمولاً بین ۱ تا ۵% عرض فرش است. این مقدار جمع شدگی یکی از مواردی است که تقریباً به ویژگی هاینخ پود بستگی دارد. به نظر می رسد عواملی چون جنس نخ های پود ، نمره آنها، میزان تاب نخ ها، تثبیت یا عدم تثبیت نخ (اصطلاحاٌ فیکسه کردن یا نکردن نخ)، مقدار ازدیاد طول نسبی نخ های پود، میزان بازگشت پذیری آنها، کشیدگی نخ پود هنگام پودگذاری ، تراکم عرضی (تاری) فرش و نوع طرح بافت زمینه فرش، بر میزان جمع شدگی عرض فرش حین آهار تاثیر گذار است.

 نخ های خاب مرده

علاوه بر دو جزء اصلی تشکیل دهنده بافت زمینه فرش،نخ های خاب مرده نیز به عنوان یم جزء فرعی در ساختار بافت زمینه فرش قرار دارند. نخ های مختلف رنگی تشکیل دهنده خاب فرش، پس از بافت در یک قسمت از فرش، تا بافته شدن در نقطه ای دیگر، عملاً به کار نمی آیند و به صورت رزرو و شناور باقی می مانند.برای این که این نخ ها در چنین موقعیتی رها نباشند، آنها را در لابه لای نخ های چله و پود فرش در داخل ساختار بافت زمینه فرش رو و زیر درگیر می کنند که به «خاب مرده درگیر»[۱۱] موسوم هستند.چنان چه نخ های خاب مرده در داخل بافت زمینه ، لا به لای نخ های تار و پود مخفی نشوند، به صورت «شناور»[۱۲] در پشت فرش زیر،رها می شوند که سبب نازیبایی فرش و مشکلات عدیده دیگر می شود. علاوه بر آن برای خلاصی از آنها،نیاز به یک عملیات تکمیلی اضافه به نام «پشت پاک کنی» برای جدا کردن آنها و تمیز کردن پشت فرش زیری در قسمت تکمیل خواهد بود.

ساختار لایه سطحی (خاب)

همان طوری که قبلاً بیان شد، لایه سطحی فرش یا لایه خاب از تعداد بسیار زیادی نخ خاب (گره) که به صورت عمود بر لایه زمینه در کنار یکدیگر قرار گرفته اند، تشکیل شده است.

 انواع خاب

با توجه به تنوع فوق العاده  زیادی که امروزه در تولید انواع فرش های ماشینی وجوددارد،می توان آنها را به دو دسته ی فرش های بدون خاب و فرش های خاب دار تقسیم نمود. فرش های بدون خاب عموماً شامل گلیم ماشینی می شود که فاقد خاب پرزدار می باشد. در مقابل،فرش های خاب دار آنهایی هستند که سطحشان را تعداد زیادی نخ خاب یا پرز تشکیل می دهد. فرش های ماشینی خاب دار از لحاظ نوع خاب عموماً به سه دسته تقسیم می شوند:

  • فرش خاب بریده[۱۳] (پرز بریده)
  • فرش خاب حلقه[۱۴] (پرز حلقه)
  • فرش خاب بریده و حلقه [۱۵] (ترکیبی)

فرش ماشینی

در فرش نوع اول (خاب بریده)، یک سر نخ های عمودی خاب در داخل لایه زمینه (برزنت)فرش کاشته شده اند و سر دیگر نخ ها به صورت آزاد در سطح فرش رها هستند (شکل ۲-۲-الف). در واقع،هنگامی که شخصی روی این نوع فرش قدم می گذارد،کف پای خود را روی سرهای آزاد نخ های خاب که سطح فرش را پوشانده اند، می گذارد.

در فرش خاب حلقه، نخ های خاب به شکل حلقه هایی در سطح فرش در می آیند که هر دو سر آنها در داخل زمینه فرش محکم شده اند (شکل ۲-۲-ب). در واقع، سطح فرش پوشیده از حلقه های نخ خاب است و بیننده، سطح فرش را به صورت تعداد زیادی حلقه کنار هم مشاهده می کند که شکلی کاملاً متمایز از فرش های نوع اول دارد.

در برخی موارد ، برای ایجاد طرح ها و جلوه های بصری خاص و متنوع روی سطح فرش ، ترکیبی از هر دو شکل قرار گیری نخ های خاب به صورت خاب بریده و حلقه استفاده می شود. نمونه ای از چنین فرشی در شکل (۲-۲-ج) آمده است.لازم به ذکر است که چنین ترکیبی از نخ های خاب عموماً در فرش های فانتزی و گلیم فرش ها به کار می رود و در فرش های متداول (قالی یا قالیچه ای) ، به ندرت از این تکنیک استفاده می شود.

[۱] در کتب و جزوات مرتبط با فرش که به زبان فارسی نوشته شده است، از لایه سطحی فرش با نام های مختلفی چون پرز،خاو،خواب و خاب نام برده شده است. کلمه «پرز» معانی دیگری مانند پرز الیاف،نخ و یا پارچه نیز دارد. بنابراین استفاده از آن نمی تواند به خوبی تداعی کننده لایه سطحی فرش باشد. از طرفی کلمه «خواب» معنی خاص خود را داردو به  نظر نمی رسد بتواند به خوبی لایه طحی فرش را توصیف کند. کلمه «خاو» در فرهنگ لغات فارسی به معنی پرز پارچه های پرزدار مانند مخمل است و گاه در بین برخی شاغلان و دست اندرکاران صنعت فرش ماشینی نیز به کار می رود. نویسنده ترجیح داده است تا در این کتاب از کلمه «خاب» برای توصیف لایه سطحی فرش استفاده نماید.اگرچه این کلمه در زبان فارسی دارای معنی خاصی نیست، لیکن متداول ترین کلن=مه ای است که در صنعت فرش ماشینی برای بیان لایه سطحی فرش به کار می رود. بنابراین به نظر می رسد کلمه «خاب» بتواند به تدریج در فرهنگ لغات فارسی به عنوان معادل «لایه سطحی فرش» به کار گرفته شود.

[۲] Carpet Surface

[۳] Carpet Pile

[۴] Pile Yarn

[۵] Knot

[۶] Carpet Backing,Backing Fabric,Ground Weave.

[۷] Warp Yarn.

[۸] Weft Yarn

[۹] Weft Insertion.

[۱۰] Shrinkage

[۱۱] Incorporated Dead Pile

[۱۲] Float

[۱۳] Cut –pile Carpet

[۱۴] Loop-pile Carpet

[۱۵] Cut&Loop pole Carpet

 

فرش ماشینی

شکل ۲-۲- شکل شماتیک لایه خاب در فرش های

الف) فرش خاب بریده[۱] (پرز بریده)

  • فرش خاب حلقه[۲] (پرز حلقه)

ج)فرش خاب بریده و حلقه [۳] (ترکیبی)

[۱] Cut –pile Carpet

[۲] Loop-pile Carpet

[۳] Cut&Loop pole Carpet

 

منبع :

کتاب فرش ماشینی

تاریخچه،ساختار،مواد اولیه،روش تولید

نویسنده : دکتر منصور دیاری بیدگلی

دانشگاه آزاد اسلامی واحد کاشان

پاییز ۱۳۹۵

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *